Мені сорочку мама вишивала
Неначе долю хрестиком вела
Щоб лихих стежинок не шукала
І до людей привітною була

Moja mama wyszywała mi koszulę,
Jakby krzyżykiem prowadziła mój los,
Żebym nie szukała złych ścieżek
I była życzliwa dla ludzi.

Nataliya May Koszula mamy

Kiedy wyjeżdżałam z Ukrainy, dostałam od znajomych Ukraińców białą bluzkę z wyhaftowanym czerwono-czarnym charakterystycznym ukraińskim wzorem. Stwierdzili, że może jej nigdy nie założę, ale przynajmniej będzie mi przypominać o czasie spędzonym w ich kraju. A jednak ją ubrałam kilka lat później, już w Polsce. Poszłam w niej do pracy na znak solidarności z Ukrainą, kiedy na początku 2014 r. w Kijowie trwała tzw. rewolucja godności.

W ciągu ostatnich dwudziestu lat, a zwłaszcza po inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 r. wielu Ukraińców zaczęło mocniej odkrywać swoją tożsamość narodową oraz kulturową. Opiera się ona na bogatej historii i tradycji. Jej częścią są wyszywanki, co oznacza koszulę (ukr. сорочка) haftowaną zazwyczaj metodą haftu krzyżykowego. Wyszywanki stały się symbolem oporu, ukraińskim znakiem rozpoznawczym, a także trendem modowym. Z każdym rokiem zyskują na popularności.

Wyszywanki noszą ukraińscy politycy, znane osoby, a także zwykli ludzie. Katarzyna Łoza w swojej książce "Ukraina, soroczka i kiszone arbuzy" stwierdza: "Niemal każda szanująca się Ukrainka i Ukrainiec ma w szafie przynajmniej jedną wyszywankę – haftowaną koszulę. Wyszywanka to coś więcej niż strój. Moda na nie jest ściśle związana z umacnianiem się ukraińskiej świadomości narodowej, ponieważ ten element ubioru, chociaż jego pochodzenie jest oczywiście ludowe, pełni rolę stroju narodowego".

Odkrycia archeologiczne wskazują, że już Scytowie, którzy zamieszkiwali tereny dzisiejszej Ukrainy jeszcze przed naszą erą, wyszywali swoje szaty wzorami podobnymi do motywów wyszywanek. Haftowane ubrania noszono również w czasach Rusi Kijowskiej, o czym świadczą zapiski podróżników i kronikarzy, jak i w kolejnych wiekach.

WIARA.PL DODANE 04.08.2011 AKTUALIZACJA 13.01.2026

Spotkania z Ukrainą: Wulkany w podomkach

Ukraina! Senna i uśpiona, a w środku wrząca...  »

więcej »

W tradycyjnym hafcie wzory i kolory miały określone znaczenie. Istotne było dla kogo wyhaftowana odzież była przeznaczona, ponieważ inny był wzór haftu dla kobiety, inny dla mężczyzny, a jeszcze inny dla dziecka. Symbolika kolorów i wzorów odzwierciedlała wierzenia ludowe, kontekst kulturowy i religijny. Różniła się także w zależności od regionu. Ukraińcy żywili przekonanie, że wyszywanka może odstraszać złe duchy i chronić przed nieszczęściami. Teraz się do tego nawiązuje, mówiąc o wyszywance jako zbroi w kontekście rosyjskiej agresji.

Pojawiają się dziś nowe wzory haftów, które często mają znaczenie symboliczne. Można wybrać wyszywankę pasującą do konkretnego człowieka, do sytuacji, w jakiej się znajduje. Zachęca do tego popularyzatorka ukraińskiej kultury Jaryna Sizyk, podkreślając przy tym, że "poza tym ważne jest promowanie różnorodności kulturowej i lokalnych tradycji. W przeciwieństwie do 'zjednoczonej Rosji' – która tak naprawdę nie polega na jedności, ale na jednolitości – jesteśmy wieloetniczni i wielokulturowi".

Tak też się stało w przypadku wyszywanki, którą nosi prezydent Ukrainy. Założyciel firmy Etnodim, Andrij Czerucha, w rozmowie z PAP opowiedział o tym niecodziennym zamówieniu: "Stworzyliśmy dla niego [prezydenta] specjalną wyszywankę, którą nazwaliśmy 'Velycz'. Przedstawia liście dębu, które symbolizują męską energię i siłę, a także długowieczność i cierpliwość. Kolory są wykonane w zielonym, wojskowym stylu, ponieważ Wołodymyr Zełenski ostanio nosi tylko wojskowe kolory, więc pasowały do tego stylu".

Od 2007 r. w trzeci czwartek maja obchodzony jest Dzień wyszywanki. Tego dnia Ukraińcy, również mieszkający za granicą, czy to do szkoły, czy też do pracy, ubierają haftowane koszule, bluzki i sukienki, żeby podkreślić swoje przywiązanie do kultury i tradycji ukraińskiej. Wyszywanki wykraczają jednak poza ramy dni świątecznych. Nosi się je obecnie również na co dzień, a wzory haftu pojawiają się nie tylko na nowoczesnej odzieży, obuwiu, czy akcesoriach, lecz także w przestrzeni miejskiej, gdzie zdobią m.in. fasady budynków, a nawet przystanki i przejście dla pieszych.

Na koniec warto jeszcze wspomnieć o ruszniku. Ta tkanina rytualna również jest haftowana i mocno obecna w ukraińskiej kulturze. Rusznik ma zawsze prostokątny kształt, co symbolizuje życiową drogę. Używany jest przez całe życie, od chrztu, przez ślub, po pogrzeb. W tradycyjnym ukraińskim domu, można je zobaczyć zawieszone na ścianach nad ikonami.

*

Tekst z cyklu Spotkania z Ukrainą

  Qypchak / CC-SA 3.0 Wyszywankowa mapa Ukrainy. Który region ma najładniejszy wzór?